DEHB ve Gelişim: Her Hareketli Çocuk DEHB mi?

Yerinde beş dakika duramayan bir çocuk DEHB’li midir?

Koltukların üzerinde zıplayan, derste kalemiyle ritim tutmadan duramayan veya ödevin başına oturduğu an susayan, acıkan, silgisini arayan bir çocuk gördüğümüzde aklımıza hemen aynı etiket geliyor: Acaba DEHB mi?

Bazı çocuklar sevdikleri çizgi filmi gözlerini kırpmadan izleyebilirken neden aynı dikkati okulda ders sırasında gösteremezler?

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dikkati sürdürme, dürtüleri kontrol etme ve hareketliliği düzenleme alanlarında güçlüklerle seyreden nörogelişimsel bir bozukluktur. DEHB; yaramazlığın, tembelliğin, şımarıklığın ya da “yanlış ebeveynliğin” sonucu ortaya çıkan bir durum değildir.

Dikkat, hareketlilik ve dürtü kontrolü doğumla birlikte edinilen beceriler değildir. Fiziksel gelişimle yani büyüdükçe gelişen beyinle birlikte bu beceriler de gelişir. Bir davranışın gerçekten bir sorun olup olmadığını anlamak için önce çocuğun yaşını ve gelişim düzeyini dikkate almak gerekir.

Her hareketli, dalgın veya unutkan çocuk da DEHB’li değildir. Her yaşa özgü bir normal veya norm aralığı vardır ve davranış o bağlamda değerlendirilmelidir. Davranışların ne kadar sık görüldüğü, ne kadar sürdüğü, çocuğun yaşına göre ne kadar belirgin olduğu ve günlük yaşamını ne ölçüde etkilediği önemlidir.

Bu yazıda DEHB’nin farklı görünümlerine, çocukluk boyunca belirtilerin nasıl değişebildiğine ve değerlendirmede kullanılan objektif dikkat testlerine değineceğim.

DEHB’nin Üç Temel Görünümü

DEHB belirtileri genel olarak iki ana alanda toplanır: dikkatsizlik ve hiperaktivite-dürtüsellik (aşırı hareketlilik ve dürtü kontrolünde güçlük). Bu belirtilerin dağılımına göre üç farklı görünümden söz edilir.

1. Dikkatsizliğin Ön Planda Olduğu Görünüm

Bu çocuklar çok hareketli bir çocuk görünümünde olmayabilirler. Hatta bazen “sessiz”, “hayalperest” veya “dalgın” olarak tanımlanabilirler. Bu nedenle yaşadıkları güçlükler uzun süre dikkat çekmeyebilir.

Dikkatsizliğin ön planda olduğu görünümde görülebilecek davranışlar:

• Ayrıntıları kaçırmak ve dikkatsizce hatalar yapmak
• Ders, oyun veya sohbet sırasında dikkatini sürdürmekte zorlanmak
• Kendisiyle konuşulurken dinlemiyormuş gibi görünmek
• Verilen yönergelerin bir bölümünü unutmak veya işi tamamlayamamak
• Eşyalarını sık sık kaybetmek
• Günlük işlerde unutkan davranmak
• Düzenli olmak ve işleri planlamakta zorlanmak
• Uzun süre zihinsel çaba gerektiren görevleri (ödev gibi) ertelemek veya bunlardan kaçınmak
• Çevredeki küçük uyaranlarla kolayca dikkatinin dağılması

Bu çocukların yaşadığı güçlükler bazen akademik beklentiler arttığında daha görünür hâle gelir. Özellikle çocuğun sessiz ve içine kapanık olması yaşadığı dikkat güçlüğünün fark edilmesini geciktirebilir.

2. Hiperaktivite ve Dürtüselliğin Ön Planda Olduğu Görünüm

Bu görünümde çocuk aşırı hareketlidir ve dürtü kontrolünde zorlanmaktadır.

Örneğin çocuk:

• Oturması gereken durumlarda yerinden kalkabilir
• Sürekli kıpırdanabilir
• Uygun olmayan ortamlarda koşabilir veya tırmanabilir
• Sessizce oyun oynamakta zorlanabilir
• Sürekli hareket hâlinde olabilir
• Gereğinden fazla konuşabilir
• Soru tamamlanmadan cevap verebilir
• Sırasını beklemekte zorlanabilir
• Başkalarının konuşmalarına veya oyunlarına müdahale edebilir

Bu davranışların küçük yaşlarda belirli bir seviyeye kadar görülmesi normal addedilebilir. Burada önemli olan, davranışın çocuğun yaşı ve gelişim düzeyi için beklenenden belirgin seviyede farklı olması ve değişik ortamlarda gözlenmesidir.

3. Birleşik Görünüm

Hem dikkatsizlik hem de hiperaktivite-dürtüsellik belirtilerinin belirgin olduğu durumdur.

Bir çocuk aynı zamanda hem yönergeleri takip etmekte zorlanabilir hem de yerinde durmakta, sırasını beklemekte veya dürtülerini kontrol etmekte güçlük yaşayabilir.

Belirtiler Yaşla Nasıl Değişir?

DEHB belirtileri gelişim süresince aynı şiddette ve aynı şekilde görünmeyebilir.

Özellikle hareketlilik yaş ilerledikçe azalabilir veya biçim değiştirebilir. Okul öncesinde sürekli koşan ve tırmanan bir çocuk, ilerleyen yaşlarda dışarıdan daha sakin görünebilir. Ancak içsel huzursuzluk, sabırsızlık, sürekli bir şeylerle meşgul olma veya uzun süre sakin kalmakta zorlanma devam edebilir.

Dikkatsizlik ve dürtü kontrolüyle ilgili güçlükler ise farklı biçimlerde daha uzun süre devam edebilir. Örneğin küçük yaşlarda oyuncaklarını sürekli kaybeden bir çocuk, ilerleyen yıllarda ödevlerini veya okul malzemelerini unutabilir. Yapması gereken işleri aklında tutmakta zorlanabilir.

Bu nedenle DEHB’yi değerlendirirken yalnızca çocuğun o andaki davranışına değil, gelişim boyunca gösterdiği örüntüye bakmak önemlidir.

DSM-5’e göre DEHB belirtilerinin bir bölümünün 12 yaşından önce başlamış olması, en az altı ay boyunca sürmesi, birden fazla ortamda görülmesi ve çocuğun sosyal, akademik veya günlük işlevlerini belirgin biçimde etkilemesi gerekir.

Çocuk Büyüdükçe Dikkat Süresi Nasıl Değişir?

Dikkat tek bir beceri değildir ve “bir çocuğun dikkat süresi şu kadar dakikadır” şeklinde kesin bir sayı vermek doğru olmaz. Örneğin “5 yaşındaki bir çocuğun dikkat süresi 10-15 dakikadır” şeklinde bir tanımlama yapılabilir ama 5 yaşındaki her çocuğun dikkat süresinin bu aralıkta olduğu kesin değildir.

Çocuğun yaşı kadar yaptığı etkinliğin türü de önemlidir. İlgi çekici bir oyuna uzun süre odaklanabilen bir çocuk, aynı süre boyunca öğretmeni dinlemekte veya bir görevi yerine getirmede zorlanabilir.

Genel olarak:

Okul öncesinde: Dikkat daha kısa sürelerle sürdürülür. Etkinliklerin kısa, hareketli ve değişken olması daha kolay odaklanmayı sağlayabilir.

İlkokulun ilk yıllarında: Çocuğun bir görevi daha uzun süre sürdürmesi, yönergeleri takip etmesi ve dikkatini yeniden göreve yönlendirmesi beklenir.

İlkokulun ilerleyen yıllarında: Daha uzun süreli akademik görevler, birden fazla aşaması olan çalışmalar ve bağımsız çalışma becerileri önem kazanmaya başlar.

Ortaokul ve ergenlikte: Çocuktan dikkatini daha uzun süre yönetmesi, zamanını planlaması, görevlerini organize etmesi ve dikkatini kendi başına yeniden toplaması beklenir.

Gelişim ilerledikçe yalnızca “kaç dakika dikkatini sürdürebiliyor?” sorusu değil, “dikkatini ne kadar bağımsız yönetebiliyor?” sorusu da önem kazanır.

Bir çocuk sevdiği bir filmi uzun süre izleyebilirken ders çalışırken sürekli yerinden kalkabilir. Dikkatin sürdürülmesi; görevin ilgi düzeyi, zorluğu, motivasyon, çevresel uyaranlar ve çocuğun o andaki durumundan etkilenir.

DEHB Değerlendirmesinde Objektif Testler

DEHB’yi tek başına tespit edebilen bir test yoktur.

Kan testi, beyin görüntüleme yöntemi veya bilgisayarlı bir dikkat testi “DEHB var” ya da “DEHB yok” şeklinde tek başına sonuç vermez. Tanı sürecinde çocuğun gelişim öyküsü, aileden alınan bilgiler, öğretmen gözlemleri ve davranış değerlendirme ölçekleri birlikte ele alınır.

Peki objektif testler ne işe yarar?

Bu testler, çocuğun dikkatini sürdürme, tepki verme ve dürtülerini kontrol etme gibi bazı performans özelliklerini standart koşullar altında ölçmeye yardımcı olur. Böylece değerlendirmeye yalnızca gözleme dayalı değil, performansa dayalı ek bilgiler de katılabilir.

Ancak objektif bir testin normal çıkması DEHB’yi dışlamaz ve tersine düşük performans da tek başına DEHB tanısı anlamına gelmez.

MOXO Dikkat Testi

MOXO, 6 ile 65 yaş arasındaki bireylere, bilgisayar üzerinden uygulanan bir Sürekli Performans Testidir (CPT). Test sırasında katılımcıdan belirli hedef uyaranlara uygun zamanda tepki vermesi beklenir. Testin bazı bölümlerinde görsel ve işitsel çeldiriciler kullanılır. Böylece katılımcının dikkat performansının dikkat dağıtıcı uyaranlar karşısında nasıl değiştiği de değerlendirilebilir.

MOXO’nun raporlamasında dört performans alanı ele alınır:

Dikkat: Hedef uyaranları fark etme ve görevi sürdürme performansı.

Zamanlama: Tepkiyi doğru zamanda verebilme.

Dürtüsellik: Uygun olmayan veya erken tepkileri kontrol edebilme.

Hiperaktivite: Test sırasında hareket ve davranışsal kontrol ile ilişkili performans göstergeleri.

Test sonucunda katılımcının performansı, yaşına ve cinsiyetine göre kendi grubunun ortalaması ile karşılaştırılarak değerlendirme yapılır.

MOXO Tek Başına Tanı Koyar mı?

Hayır. MOXO, dikkat performansı hakkında objektif bilgiler sağlayabilir ancak tek başına DEHB tanısı koymaz.

Örneğin çocuk test sırasında oldukça iyi performans gösterebilir. Sessiz ve yapılandırılmış bir test ortamında dikkatini günlük yaşamdan daha iyi kontrol edebilir. Tersine, o gün uykusuz olması, kaygılı olması, motivasyonunun düşük olması veya görevi anlamakta zorlanması da performansını etkileyebilir.

Bu nedenle test sonucunun düşük olması doğrudan “DEHB var” anlamına gelmez. Benzer şekilde test performansının yüksek olması da DEHB olasılığını ortadan kaldırmaz.

Objektif dikkat testleri klinik değerlendirmeye yardımcı araçlardır. Çocuğun yaşadığı güçlüğün hangi koşullarda ortaya çıktığını anlamaya ve zaman içindeki performans değişimini izlemeye katkı sağlayabilirler.

Diğer Objektif Dikkat Testleri

MOXO dışında farklı bilgisayar tabanlı dikkat testleri de bulunmaktadır. Örneğin Conners CPT, TOVA ve IVA gibi testler dikkat, tepki kontrolü ve dürtüsellik ile ilişkili farklı performans göstergelerini değerlendirmek amacıyla kullanılabilir.

Her Hareketli Çocuk DEHB midir?

Hayır. Çocuğun dikkatini toplamakta veya davranışlarını kontrol etmekte zorlanmasının birçok farklı nedeni olabilir.

Örneğin:

• Yetersiz uyku
• Kaygı veya yoğun stres
• Öğrenme güçlükleri
• Dil veya gelişimsel güçlükler
• Görme veya işitme sorunları
• Sınıf ortamına uyum güçlüğü
• Yaşa uygun olmayan akademik beklentiler
• Yoğun ve sürekli dikkat dağıtıcı uyaranlara maruz kalma

gibi durumlar çocuğun dikkat ve davranışlarını etkileyebilir.

Ne Zaman Bir Uzmandan Değerlendirme İstenmeli?

Her dalgınlık veya hareketlilik için değerlendirme gerekli değildir. Aşağıdaki durumlarda bir uzmandan değerlendirme almak yararlı olabilir:

• DEHB’yi düşündüren davranışlar uzun süredir devam ediyorsa
• Hem evde hem okulda veya kreşte benzer güçlükler görülüyorsa
• Öğretmenler sürekli olarak aynı sorunlara dikkat çekiyorsa
• Çocuğun öğrenmesi veya okul yaşamı belirgin biçimde etkileniyorsa
• Arkadaş ilişkilerinde sürekli sorunlar yaşanıyorsa
• Dürtüsel davranışlar nedeniyle sık sık kazalar veya yaralanmalar meydana geliyorsa
• Aile, çocuğun günlük yaşamını düzenlemekte zorlanıyorsa

Burada amaç çocuğa bir etiket koymak değil, yaşanan güçlüğün nedenini anlamaktır.

Özetle

DEHB’yi anlamanın en önemli yollarından biri davranışları çocuğun gelişim düzeyi bağlamında değerlendirmektir.

İki yaşındaki bir çocuğun birkaç dakika sonra başka bir etkinliğe geçmesi ile ilkokul çağındaki bir çocuğun birkaç dakikalık bir görevde bile sürekli kopması aynı şekilde değerlendirilmemelidir. Çocuğun yaşı, görevin niteliği, davranışın ne kadar süredir devam ettiği ve günlük yaşam üzerindeki etkisi önemlidir.

Tek bir davranış, tek bir test veya tek bir gözlem DEHB tanısı için yeterli değildir. Çocuğun farklı ortamlardaki davranışları, gelişim öyküsü, aile ve öğretmen gözlemleri ve gerektiğinde objektif performans ölçümleri birlikte değerlendirilmelidir.

DEHB’yi erken fark etmek, çocuğu etiketlemek anlamına gelmez. Tam tersine, yaşadığı güçlüğü zamanında fark ederek ihtiyaç duyduğu desteği daha erken sağlayabilmenin ilk adımı olabilir.